Masz kawałek pola lub ugoru i zastanawiasz się, co na nim posiać, żeby połączyć paszę, nawóz i pożytek dla pszczół? Nostrzyk biały może być dla ciebie ciekawą alternatywą dla lucerny czy koniczyny. Z tego artykułu dowiesz się, jak uprawiać, pielęgnować i rozmnażać nostrzyk biały krok po kroku.
Co wyróżnia nostrzyk biały?
Nostrzyk biały (Melilotus albus) to roślina motylkowata drobnonasienna, pochodząca z Azji Środkowej i rejonu Morza Śródziemnego. W Polsce występuje dziko na nasypach, przydrożach i ugorach, a w uprawie ma formę jednoroczną i dwuletnią. Najczęściej spotykana jest forma dwuletnia, ale w pszczelarstwie coraz większe znaczenie mają odmiany jednoroczne, takie jak Adela, Hubam czy Selgo.
Roślina tworzy silny korzeń palowy, który może sięgać około 1,5 m w głąb profilu glebowego. Dzięki temu nostrzyk dobrze znosi suszę i potrafi pobierać fosfor, potas oraz wapń z głębszych warstw. Łodygi są sztywne, wysokie, w czasie kwitnienia osiągają najczęściej 1,5–2 m. Z czasem drewnieją i gromadzą kumarynę, co wpływa na smak zielonki.
Liście są trójlistkowe, z charakterystycznym ząbkiem na końcu nerwu środkowego. Kwiatostany tworzą długie grona z 40–80 białymi kwiatami, które intensywnie pachną i silnie wabią pszczoły. Owocem jest jednonasienny, niepękający strąk, łatwo osypujący się przy opóźnionym zbiorze.
Jakie stanowisko i gleba dla nostrzyka białego?
Dobre dobranie stanowiska decyduje o tym, czy nostrzyk wzejdzie gęsto i szybko się rozkrzewi. Roślina jest wytrzymała, ale ma kilka wymagań, których nie można zignorować.
Gleby i wapnowanie
Nostrzyk biały ma niewielkie wymagania glebowe. Bardzo dobrze rośnie na glebach lekkich, żwirowatych i piaszczystych, a także na glebach słabogliniastych. Warunek jest jeden. Podłoże musi być zasobne w wapń. Na glebach kwaśnych plantacja jest słaba lub całkowicie się nie udaje.
Roślina nie toleruje gleb podmokłych i ciężkich. Na całkowitym piasku, bez części spławialnych i wapnia, praktycznie nie rośnie. Na stanowiskach kwaśnych trzeba wcześniej wykonać wapnowanie, najlepiej jesienią, przed planowaną orką zimową. W rejonach o małej ilości opadów nostrzyk radzi sobie dobrze, jeśli roczna suma opadów wynosi około 400 mm.
Przy zakładaniu plantacji ważne są też wstępne uprawki. Jesienią wykonuje się głęboką orkę, a wiosną zabiegi spulchniające, które wyrównują pole i niszczą pierwsze chwasty. Gleba powinna być możliwie dobrze odchwaszczona z perzu oraz uciążliwych chwastów, takich jak komosa biała.
Płodozmian i przedplony
W płodozmianie nostrzyk można wysiewać po zbożach, szczególnie po życie ozimym lub jęczmieniu ozimym. Dobrze sprawdza się też jako poplon po zbiorze zielonki lub ziarna. Roślina poprawia strukturę gleby i zostawia w podłożu znaczne ilości azotu. Na jednym hektarze może nagromadzić nawet 300 kg azotu w masie korzeni i części nadziemnej.
Nostrzyk zalicza się do roślin strączkowych, dlatego w płodozmianie nie warto łączyć go z częstym siewem innych motylkowatych. Dużo lepiej działa, gdy następuje po zbożach, a przed okopowymi, na przykład ziemniakiem czy burakiem. W gospodarstwach nastawionych na zboża może być istotnym elementem rolnictwa zrównoważonego, bo ogranicza konieczność stosowania wysokich dawek nawozów azotowych.
Jak siać nostrzyk biały?
O sukcesie plantacji decyduje właściwy termin, norma wysiewu i przygotowanie nasion. W przypadku nostrzyka białego różnice w prowadzeniu plantacji na paszę, zielony nawóz czy nasiona są dość wyraźne.
Formy jednoroczne i dwuletnie
W uprawie spotykamy przede wszystkim odmiany dwuletnie oraz formy jednoroczne, chętnie wybierane przez pszczelarzy. Dwuletnie typy plonują dwukrotnie na zieloną masę i raz na nasiona. Jednoroczne odmiany, takie jak Adela, Hubam czy Selgo, kończą wegetację w jednym sezonie, co ułatwia planowanie płodozmianu i zbioru nasion.
Ciekawym wnioskiem z wieloletnich doświadczeń Krzysztofa Głowiszyna jest zróżnicowanie terminu kwitnienia poszczególnych odmian. Hubam rozpoczynał kwitnienie około 1,5 tygodnia wcześniej niż Selgo, krócej też kwitł i szybciej kończył wegetację. Adela z kolei dobrze zamyka sezon i umożliwia sprawny zbiór nasion bez przeciągania wegetacji do przymrozków.
| Cecha | Nostrzyk biały jednoroczny | Nostrzyk biały dwuletni | Nostrzyk żółty |
| Długość użytkowania | 1 rok | 2 lata | 2 lata |
| Wysokość roślin | do 2 m | do 2 m | około 1 m |
| Wydajność miodowa | 400–600 kg/ha | 400–600 kg/ha | 100–300 kg/ha |
Termin siewu
Nostrzyk uprawiany w plonie głównym sieje się jak najwcześniej wiosną. Nasiona do dobrego kiełkowania potrzebują sporo wilgoci. Opóźniony siew wchodzi w okres wiosennych susz i rośliny startują słabiej. Na poplon roślinę można wysiewać w czasie żniw, po zbiorze żyta ozimego na zielonkę lub jęczmienia ozimego na ziarno.
Praktyczne doświadczenia pokazują, że nawet bardzo wczesny siew, wykonany przed przejściowym ochłodzeniem i opadami śniegu, może być udany. Nasiona nostrzyka „czekają” w glebie na ocieplenie i startują, gdy temperatura podłoża wzrośnie. Ryzyko całkowitego niewschodzenia jest niewielkie, o ile materiał siewny ma wysoką zdolność kiełkowania.
Norma wysiewu i głębokość
W uprawie na paszę zaleca się wysiew 22–30 kg nasion na 1 ha, w rzędy co 25–30 cm. Taka rozstawa umożliwia późniejszą uprawę międzyrzędową. W uprawie na mniejszych areałach można wysiewać nostrzyk rzutowo. Do uprawy na nasiona normę wysiewu zmniejsza się do 8–10 kg/ha, a rozstaw rzędów zwiększa do 40–60 cm.
Głębokość siewu zależy od terminu. Wiosną sieje się na 1–1,5 cm, a latem nieco głębiej, na 2–2,5 cm. Zbyt głęboki wysiew obniża wschody, szczególnie na cięższych glebach. W praktyce dobre efekty daje siew siewnikiem z rolkami do drobnych nasion, z lekko zmniejszoną normą wysiewu i częściowo przymkniętymi lejkami.
Nostrzyk biały na glebach lekkich potrafi dać 20–40 t zielonej masy z 1 ha, a z dobrze prowadzonej plantacji pszczelarze uzyskują 400–600 kg surowca miodowego z 1 ha.
Jak pielęgnować plantację nostrzyka?
Po wschodach nostrzyk przez chwilę rośnie wolno. W tym okresie łatwo przegrywa konkurencję z chwastami, dlatego pielęgnacja we wczesnych fazach rozwoju ma duże znaczenie.
Odchwaszczanie i ochrona plantacji
Najczęstszy błąd przy uprawie nostrzyka to pozostawienie pola z dużym zachwaszczeniem już przed siewem. W praktyce bardzo uciążliwa bywa zwłaszcza komosa biała. W jednym z pierwszych lat uprawy nostrzyku jednorocznego zaniedbanie odchwaszczania doprowadziło do tak silnego zanieczyszczenia nasion, że nie dało się ich oczyścić i całą partię rozsiano na ugorze jako samosiewy.
Na dużych powierzchniach stosuje się herbicydy doglebowe i nalistne, dobierane do aktualnego programu ochrony roślin. W starszych opisach uprawy pojawiają się nazwy takie jak Basagran, Leopard czy preparaty z glifosatem w międzyrzędziach. Dziś trzeba każdorazowo sprawdzić aktualną rejestrację środków i skonsultować ich dobór z doradcą lub etykietą producenta.
Na mniejszych areałach, szczególnie w uprawach przyzagrodowych, świetnie sprawdzają się zabiegi mechaniczne i ręczne. W międzyrzędziach można stosować lekkie opielacze, natomiast w rzędach wyrywa się chwasty ręcznie. Dla roślin o wysokości około 8 cm taki zestaw zabiegów bywa wystarczający.
W praktyce rolniczej uprawa nostrzyka dobrze łączy się z kilkoma prostymi zabiegami, które łatwo zaplanować w gospodarstwie:
- głęboka orka jesienna wykonana po zbożach,
- wapnowanie gleb kwaśnych co kilka lat,
- wiosenne bronowanie w celu niszczenia wschodzących chwastów,
- uprawa międzyrzędowa w rozstawie 25–30 cm,
- ręczne pielenie w najbardziej zachwaszczonych miejscach.
Nawożenie i bakterie brodawkowe
Przed siewem nostrzyka stosuje się nawożenie fosforem i potasem w dawkach około 30–45 kg P2O5 i 40–60 kg K2O na hektar. Azotu nie podaje się, bo nostrzyk, jak inne rośliny strączkowe, wiąże go z powietrza dzięki bakteriom brodawkowym Rhizobium meliloti. Na stanowiskach, gdzie przez wiele lat nie uprawiano żadnych motylkowatych, warto zaprawić nasiona nitraginą.
Zaprawianie nitraginą polega na pokryciu nasion preparatem zawierającym żywe bakterie. Po wschodach bakterie te tworzą widoczne brodawki na korzeniach, gdzie wiążą azot atmosferyczny i udostępniają go roślinie. Dzięki temu nostrzyk dobrze rośnie nawet przy braku nawozów azotowych, a część związku zostaje w glebie dla roślin następczych.
Jak wykorzystać nostrzyk biały w gospodarstwie i pasiece?
Nostrzyk biały łączy w sobie funkcję rośliny pastewnej, zielonego nawozu i pożytku pszczelego. W zależności od sposobu użytkowania można inaczej poprowadzić plantację i terminować koszenie lub zbiór nasion.
Zielonka, siano i zielony nawóz
Na paszę nostrzyk najlepiej kosić przed kwitnieniem, gdy rośliny osiągają 20–30 cm wysokości. Wtedy zawierają najmniej kumaryny i są chętnie zjadane, zwłaszcza przez konie i owce. W pierwszym roku uprawy z plantacji uzyskuje się jeden pokos zielonki, w drugim roku z reguły dwa.
W późniejszych fazach rozwoju łodygi silnie drewnieją i kumaryna gromadzi się w większej ilości, głównie w dolnych częściach pędów. Wtedy roślina gorzej nadaje się na paszę. Znakomicie sprawdza się natomiast jako zielony nawóz. Przyorany nostrzyk poprawia strukturę gleby, zwiększa zawartość próchnicy i zasila stanowisko w azot.
W gospodarstwach, które szukają elastycznej paszy, nostrzyk może uzupełniać inne rośliny motylkowate. Warto łączyć go na przykład z trawami, ponieważ:
- lepiej umacnia skarpy, nasypy i rowy,
- poprawia skład botaniczny sianokosów na słabszych glebach,
- wydłuża okres dostępności zielonki na łąkach i pastwiskach,
- zmniejsza ryzyko wymarznięcia całego runi w ostrzejsze zimy.
Pożytek pszczeli i mieszanki z facelią
Dla pszczelarzy nostrzyk biały to jedna z najcenniejszych roślin miododajnych. Uprawiany w plonie głównym kwitnie przez około 5 tygodni, zwykle w lipcu. Wydajność miodowa z uprawy polowej szacuje się na 400–600 kg miodu z 1 ha, a wydajność pyłkowa na 40–90 kg pyłku z 1 ha. W siedliskach naturalnych plon miodu jest niższy, około 200 kg z hektara.
Pszczoły oblatują nostrzyk od południa do wieczora. Dzięki głębokiemu korzeniowi palowemu roślina nektaruje także w czasie letnich susz, kiedy inne pożytki zamierają. Ciekawą obserwacją z plantacji położonej między polami kukurydzy było to, że w czasie nakładającego się kwitnienia pszczoły wybierały nostrzyk jednoroczny odmiany Adela, niemal całkowicie ignorując kukurydzę.
Miód nostrzykowy ma jasny kolor i delikatny aromat, lekko przypominający wanilię. Po skrystalizowaniu przyjmuje barwę białą lub żółtawą.
Dopłaty i programy rolnośrodowiskowe
Mimo że nostrzyk biały nie jest obecnie wpisany do krajowego rejestru odmian roślin uprawnych, w niektórych wariantach programów rolnośrodowiskowych można uzyskać wsparcie za jego uprawę. Standardowe dopłaty do roślin strączkowych (oznaczenie „ST”) nie obejmują tej rośliny, rolnik korzysta więc jedynie z JPO i UPO.
Szansą są jednak płatności w pakiecie „Ochrona zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie”, czyli pakiet 6 programu rolnośrodowiskowego. W zależności od wariantu, stawki mogą wynosić około 570 zł/ha dla produkcji towarowej lokalnych odmian, 800 zł/ha dla produkcji nasiennej towarowej oraz nawet 4700 zł/ha dla produkcji nasiennej na zlecenie banku genów.
W gospodarstwach łączących rolnictwo i pszczelarstwo nawet niewielkie poletka nostrzyka białego wokół pasieki potrafią wyraźnie poprawić bezpieczeństwo pożytkowe rodzin pszczelich.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czym jest nostrzyk biały i skąd pochodzi?
Nostrzyk biały (Melilotus albus) to drobnonasienna roślina motylkowata, pochodząca z Azji Środkowej i rejonu Morza Śródziemnego. W Polsce występuje dziko na nasypach, przydrożach i ugorach, a w uprawie ma formę jednoroczną i dwuletnią.
Jakie warunki glebowe są odpowiednie dla nostrzyka białego?
Nostrzyk biały ma niewielkie wymagania glebowe i bardzo dobrze rośnie na glebach lekkich, żwirowatych, piaszczystych oraz słabogliniastych, pod warunkiem, że podłoże jest zasobne w wapń. Nie toleruje gleb podmokłych i ciężkich, a na kwaśnych plantacja jest słaba lub całkowicie się nie udaje.
Kiedy najlepiej siać nostrzyk biały?
Nostrzyk uprawiany w plonie głównym sieje się jak najwcześniej wiosną, aby nasiona miały wystarczającą wilgoć do kiełkowania. Na poplon roślinę można wysiewać w czasie żniw, po zbiorze żyta ozimego na zielonkę lub jęczmienia ozimego na ziarno.
Jaka jest zalecana norma wysiewu nostrzyka białego?
W uprawie na paszę zaleca się wysiew 22–30 kg nasion na 1 ha, w rzędach co 25–30 cm. Do uprawy na nasiona normę wysiewu zmniejsza się do 8–10 kg/ha, a rozstaw rzędów zwiększa do 40–60 cm.
Dlaczego nostrzyk biały jest cenną rośliną miododajną dla pszczół?
Nostrzyk biały to jedna z najcenniejszych roślin miododajnych, ponieważ kwitnie przez około 5 tygodni, zwykle w lipcu, a jego wydajność miodowa wynosi 400–600 kg miodu z 1 ha. Dzięki głębokiemu korzeniowi palowemu roślina nektaruje także w czasie letnich susz, kiedy inne pożytki zamierają.
W jaki sposób nostrzyk biały wpływa na glebę?
Nostrzyk biały poprawia strukturę gleby i zostawia w podłożu znaczne ilości azotu, ponieważ na jednym hektarze może nagromadzić nawet 300 kg azotu w masie korzeni i części nadziemnej. Przyorany zwiększa też zawartość próchnicy i zasila stanowisko w azot.
