Kiedy siać esparcetę? Poradnik siewu i pielęgnacji

Pierwsze kiełki esparcety na polu często widać dopiero po kilkunastu dniach. Zastanawiasz się, kiedy siać esparcetę, żeby wschody były równe, a plon zielonki i nasion wysoki. Z tego poradnika dowiesz się, jak dobrać termin siewu, przygotować stanowisko i prowadzić pielęgnację krok po kroku.

Kiedy siać esparcetę?

Esparceta siewna (Onobrychis viciifolia) jest rośliną ozimą i długowieczną, dlatego termin siewu ma ogromne znaczenie dla jej zadomowienia. To gatunek ciepło- i światłolubny, ale jego wegetacja wiosną startuje późno, co sprzyja zachwaszczeniu. Dlatego trzeba tak dobrać termin, aby rośliny zdążyły się rozkrzewić i dobrze ukorzenić, a jednocześnie nie zostały zagłuszone przez chwasty i zboża ochronne.

Dlaczego termin siewu esparcety jest tak ważny? Od kilku dni różnicy może zależeć liczba roślin na metrze kwadratowym, a w konsekwencji plon zielonki, siana i nasion. Odmiana TAJA, podobnie jak inne esparcety, najlepiej reaguje na wczesne siewy wiosenne albo dobrze zaplanowane siewy letnie po jęczmieniu ozimym.

Siew wiosenny

Wysiew wiosenny to najczęściej wybierany wariant dla esparcety uprawianej na paszę. Na glebach zasobnych w wodę i chłodniejszych regionach kraju termin siewu warto nieco opóźnić. W praktyce oznacza to wysiew od możliwie najwcześniejszego wejścia w pole do drugiej dekady kwietnia, a na bardzo wilgotnych stanowiskach nawet do końca kwietnia.

Przy wiosennym siewie w czystym zasiewie można wysiewać zarówno całe strąki, jak i nasiona obłuskane. Strąki stosuje się w ilości 80–100 kg/ha, natomiast nasiona obłuskane 50–60 kg/ha. Wczesny siew pozwala esparcecie dobrze się ukorzenić przed letnimi upałami, co jest istotne na glebach lżejszych i kamienistych.

Siew letni

Letni siew esparcety najczęściej wykonuje się w lipcu, po zbiorze jęczmienia ozimego. W tym terminie wysiewa się ją bez rośliny ochronnej, co ogranicza zacienienie i poprawia warunki świetlne dla młodych roślin. To dobre rozwiązanie na polach silnie zachwaszczonych wiosną lub tam, gdzie trudno wjechać w pole wcześnie z powodu nadmiernej wilgotności.

Przy siewie letnim kluczowa jest wilgotność gleby po żniwach i szybkie wykonanie uprawek pożniwnych. Krótki okres między zbiorem zboża a siewem esparcety pozwala lepiej wykorzystać wodę z opadów. Na stanowiskach suchych i przewiewnych letni siew sprawdza się bardzo dobrze, bo rośliny zdążą się przygotować do zimy i w kolejnym roku dają silny odrost.

Wsiewka w zboża jare

Esparceta często jest wysiewana jako wsiewka w zboża jare, głównie w pszenicę jarą. Pszenica jara słabo się krzewi i ma umiarkowaną wysokość, dzięki czemu mniej zacienia młode rośliny motylkowate. Wsiewkę wykonuje się wczesną wiosną, razem z siewem zboża ochronnego lub tuż po nim.

Znacznie gorzej sprawdza się jęczmień jary, który na glebach zasadowych bardzo silnie się krzewi. Powoduje to duże zacienienie i ubytki roślin esparcety. Przy wsiewkach trzeba także prawidłowo ustawić normę wysiewu zboża, aby nie tworzyć zbyt gęstego łanu, który ograniczy rozwój roślin motylkowatych.

Najpóźniejszy bezpieczny termin siewu wiosennego esparcety to druga dekada kwietnia, a w razie silnego zachwaszczenia można przenieść wysiew na lipiec bez rośliny ochronnej.

Jak przygotować stanowisko pod esparcetę?

Esparceta ma mniejsze wymagania glebowe niż koniczyna czerwona czy lucerna, ale jest bardzo czuła na odczyn. To roślina wybitnie wapieniolubna. Najlepiej rośnie na glebach zawierających dużo wapnia, o pH powyżej 7,3, dlatego świetnie sprawdza się na terenach z naturalnie zasadowym podłożem. Na glebach kwaśnych, ciężkich i podmokłych jej plon jest niski, a rośliny szybko wypadają z łanu.

Plantacje esparcety zakłada się na 2–4 lata w uprawie polowej, a przy użytkowaniu przemiennym na zielonkę i nasiona nawet na 5–6 lat. Dlatego inwestycja w dobre przygotowanie stanowiska zwraca się w kolejnych sezonach wyższą ilością zielonej masy i lepszą kondycją roślin. Szczególnie wartościowe są stanowiska z lekkim spadkiem terenu, dobrze nasłonecznione i suche.

Wymagania glebowe

Esparceta bardzo dobrze radzi sobie na glebach ubogich, żwirowych i kamienistych, o ile nie są one kwaśne. Jej silny korzeń palowy wnika głęboko w podłoże i pozwala roślinie sięgnąć po składniki pokarmowe z niższych warstw. Na glebach zwięzłych i zimnych system korzeniowy rozwija się gorzej, co odbija się na trwałości plantacji i odporności na suszę.

Najlepsze są gleby wapienne, średnio zwięzłe, przewiewne i niezaskorupiające się po deszczach. Na stokach wapiennych uprawki powinny być płytkie, żeby ograniczyć erozję i nie niszczyć struktury próchnicznej. Stanowisko musi być wolne od chwastów trwałych, szczególnie od perzu, bo młoda esparceta bardzo źle znosi konkurencję o światło i wodę.

Uprawki przedsiewne

Po zbożowym przedplonie wykonuje się typowy zestaw uprawek pożniwnych i przedzimowych. Najpierw warto zastosować kultywator z broną, który niszczy wschodzące chwasty i równomiernie miesza resztki pożniwne z glebą. Potem pole orze się pługiem obracalnym, co poprawia rozkład słomy i przygotowuje warunki do zimowego gromadzenia wody.

Na wiosnę wystarczy spulchnić wierzchnią warstwę kultywatorem lub broną, tak aby stworzyć drobną, ale niezbyt pulchną strukturę. Zbyt mocne spulchnienie sprzyja przesychaniu gleby i pogarsza warunki wschodów. Przy uprawie na stokach nachylonych wszystkie zabiegi wykonuje się płycej, żeby nie przyspieszać spływu wody i erozji.

W wielu gospodarstwach dobrze sprawdza się prosty schemat przygotowania pola pod esparcetę:

• płytkie kultywatorowanie po zbiorze przedplonu,
• bronowanie w celu wyrównania powierzchni i zniszczenia wschodzących chwastów,
• orka przedzimowa pługiem obracalnym,
• wiosenne spulchnienie kultywatorem lub broną na głębokość kilku centymetrów.

Jak prawidłowo wysiewać esparcetę?

Technika siewu esparcety ma bezpośredni wpływ na obsadę roślin i trwałość plantacji. Nasiona wysiewa się płytko, na głębokość 2–3 cm, w wilgotną i dobrze doprawioną glebę. Przy siewie na paszę standardowa rozstawa rzędów wynosi 15–20 cm, co pozwala szybko zacienić glebę i ograniczyć rozwój chwastów.

Gdy celem jest produkcja nasion, rozstawę zwiększa się do 30–40 cm, a normę wysiewu nasion obniża o około 50 procent w stosunku do siewu na paszę. Wtedy rośliny mają więcej miejsca na rozgałęzienia i lepsze doświetlenie kwiatostanów groniastych. Na glebach mało wilgotnych warto po siewie przeprowadzić wałowanie, aby poprawić podsiąkanie wody i kontakt nasion z glebą.

Norma wysiewu na paszę

Do produkcji zielonki i siana wykorzystuje się zarówno strąki, jak i nasiona obłuskane. Strąki wysiewa się w ilości 80–100 kg/ha, a oczyszczone nasiona 50–60 kg/ha. Przy rozstawie rzędów 15–20 cm taka norma zapewnia gęsty łan, który daje plon zielonej masy rzędu 50–70 t/ha.

Materiał siewny można przed wysiewem zaszczepić bakteriami brodawkowymi lub zaprawić molibdenianem amonu w dawce około 200 g/ha. Taki zabieg zwiększa ilość zawiązanych brodawek i poprawia wykorzystanie azotu atmosferycznego. Dobrze przygotowane nasiona szybciej wschodzą i tworzą równomierny, zdrowy łan.

Siew na nasiona

Uprawa esparcety na nasiona wymaga rzadszego siewu i większej rozstawy rzędów. Dzięki temu rośliny tworzą więcej pędów generatywnych, a kwiatostany są lepiej naświetlone i łatwiejsze do zapylenia przez pszczoły. Esparceta jest silnie miododajna, więc przy dobrym dostępie owadów zapylających można liczyć na wysoki zbiór strąków.

Przy produkcji nasion ważny jest także wybór odmiany. Odmiana TAJA ma wzniesione, słabo owłosione łodygi i wydłużone grona różowych kwiatów, które łatwo dojrzewają w wyrównanym terminie. Uprawa na nasiona często łączona jest z użytkowaniem na zieloną masę w kolejnych latach, co wydłuża ekonomiczną trwałość plantacji do 5–6 sezonów.

Dla uporządkowania informacji o sposobach siewu warto porównać trzy najczęściej stosowane warianty:

Sam przebieg siewu można rozłożyć na kilka prostych działań, które ułatwiają zachowanie powtarzalnej jakości plantacji:

• ustalenie celu uprawy i dobranie rozstawy rzędów do zielonki lub nasion,
• wybór materiału siewnego: strąki albo nasiona obłuskane o wysokiej zdolności kiełkowania,
• ustawienie siewnika na głębokość 2–3 cm i równomierne rozmieszczenie nasion,
• wałowanie pola na glebach suchych, aby poprawić kontakt nasion z podłożem.

Esparceta wysiana zbyt głęboko wschodzi nierówno i tworzy przerzedzone łany, które szybko przegrywają konkurencję z chwastami i zbożami ochronnymi.

Jak nawozić esparcetę?

Rośliny motylkowate, w tym esparceta, współżyją z bakteriami brodawkowymi i wiążą azot z powietrza. Dzięki temu uprawa w czystym siewie nie wymaga zwykle dodatkowego nawożenia azotowego. Inaczej wygląda sytuacja przy wsiewkach w zboża, gdzie przedsiewnie stosuje się około 60 kg N/ha na roślinę ochronną.

Największe znaczenie ma nawożenie fosforem i potasem. Przedsiewnie pod esparcetę stosuje się w zależności od zasobności gleby 30–60 kg/ha P₂O₅ i 40–80 kg/ha K₂O. W odmianie TAJA, ze względu na głęboki system korzeniowy, w kolejnych latach użytkowania można ograniczyć, a nawet zrezygnować z nawożenia fosforem i potasem, bo rośliny pobierają te składniki z głębszych warstw profilu glebowego.

Na plantacjach użytkowanych głównie na zielonkę i siano warto obserwować stan roślin i reagować na ewentualne objawy niedoborów, takie jak żółknięcie liści czy słabe kwitnienie. Dobrze zbilansowane nawożenie sprawia, że esparceta lepiej zimuje, ma wyższą energię odrastania po pokosach i dłużej utrzymuje wysoką wydajność biomasy.

Jak pielęgnować i użytkować plantację esparcety?

Esparceta jest bardzo wrażliwa na zacienienie, zwłaszcza w pierwszym roku po siewie. Dlatego pielęgnacja koncentruje się na ograniczaniu chwastów i właściwym prowadzeniu roślin ochronnych. Plantacje dobrze prowadzone, bez zachwaszczenia, mogą być użytkowane 2–3 lata na samą zielonkę lub nawet 5–6 lat przy zmianie kierunku użytkowania na nasiona.

Roślina ta ma jeszcze jedną zaletę. Nie powoduje wzdęć u przeżuwaczy, nawet skarmiana w młodym stadium i na mokro, co odróżnia ją od koniczyny. Zielonka z esparcety poprawia smak mleka i masła u krów, a dzięki lepszej strawności niż lucerna nadaje się także do żywienia trzody chlewnej. Nasiona mogą częściowo zastępować owies w żywieniu koni.

Zwalczanie chwastów

Chwasty w uprawie esparcety muszą być regularnie usuwane, bo ograniczają dostęp światła i wody. W uprawie bez rośliny ochronnej można stosować przykaszanie pielęgnacyjne, gdy rośliny esparcety i chwasty osiągną około 20 cm wysokości. Taki zabieg hamuje rozwój chwastów, a motylkowata dzięki silnemu systemowi korzeniowemu szybko odrasta.

W uprawie z rośliną ochronną zboże kosi się na wysokość 15–20 cm, żeby nie uszkadzać liści esparcety. W razie potrzeby stosuje się też herbicydy przeznaczone do roślin motylkowatych, dobrane do składu gatunkowego chwastów. Najlepsze efekty daje połączenie czystego stanowiska przed siewem, właściwej normy wysiewu i mechanicznego ograniczania zachwaszczenia w pierwszym roku.

Koszenie i wypas

Przy uprawie na zielonkę pierwszy pokos zbiera się na początku kwitnienia. W tym okresie roślina łączy wysoką wartość paszową z dobrą strawnością i zawartością białka. Kolejne odrosty można użytkować na zielonkę lub przeznaczyć na wypas bydła, w miarę odrastania roślin po pokosie.

Plantacji esparcety nie należy wypasać owcami, ponieważ przygryzają rośliny zbyt nisko, co osłabia odrastanie i skraca żywotność plantacji. Bydło sprawdza się dużo lepiej, bo pobiera głównie części pędów nad glebą. Na stokach i skarpach esparceta pełni dodatkową funkcję przeciwerozyjną. Jej gęsty system korzeniowy stabilizuje glebę, a łan roślin hamuje spływ powierzchniowy wody.

W codziennej pracy z esparcetą rolnicy najczęściej popełniają kilka powtarzających się błędów, które można łatwo ograniczyć, jeśli zwrócisz na nie uwagę:

• zbyt późny siew wiosenny połączony z silnym zachwaszczeniem stanowiska,
• uprawa na glebach kwaśnych i podmokłych, bez wcześniejszego wapnowania,
• dobór zbyt gęstej rośliny ochronnej, szczególnie jęczmienia jarego,
• zbyt niskie koszenie lub zbyt intensywny wypas, który osłabia odrastanie roślin.

Esparceta uprawiana 2–3 lata przywraca żyzność glebie, poprawia jej strukturę i jest bardzo wartościowym przedplonem dla roślin następczych.